Karar Türleri Nelerdir ve Her Birinde Hüküm Nasıl Kurulur?

Hüküm hesabının ilk adımı karar yönünü doğru belirlemektir; çünkü harç, vekalet ücreti ve yargılama giderinin nasıl yazılacağını bu belirler. Aşağıda uygulamada karşılaşılan karar türleri ve her birinin mali sonucu özetlenmiştir.

Esas hakkında karar veren türler

Kabul (davanın kabulü)

Dava tamamen kabul edilmişse hüküm başlangıcı "davanın kabulüne" şeklinde kurulur.

• Harç: Kabul edilen miktar üzerinden nispi karar ve ilam harcı hesaplanır.
• Vekalet ücreti: Davacı vekille temsil edilmişse davacı lehine yazılır.
• Yargılama gideri: Davacının yaptığı giderler davalıdan alınarak davacıya verilir; davalının kendi giderleri üzerinde bırakılır.

Ret (davanın reddi)

Dava tamamen reddedilmişse hüküm "davanın reddine" şeklinde kurulur.

• Harç: Çoğu durumda maktu karar harcı sonucuna gidilir.
• Vekalet ücreti: Davalı vekille temsil edilmişse davalı lehine karşı vekalet ücreti yazılır.
• Yargılama gideri: Davacının giderleri davacı üzerinde bırakılır; davalının gideri varsa davacıdan alınarak davalıya verilir.

Kısmen kabul / kısmen ret

Davanın bir kısmı kabul, bir kısmı reddedilmişse kabul ve ret miktarları ayrı ayrı esas alınır.

• Harç: Kabul edilen miktar üzerinden hesaplanır.
• Vekalet ücreti: Davacı lehine kabul edilen kısım, davalı lehine reddedilen kısım üzerinden ayrı ayrı çıkabilir.
• Yargılama gideri ve arabuluculuk ücreti: Kabul-ret oranına göre paylaştırılır.

Kısmen kabulde oranların matematiksel hesabı için "Kısmen Kabulde Oran, Harç ve Gider Hesabı" başlığına bakınız.

Taraf iradesiyle sona eren türler

Feragat nedeniyle ret

Davacı feragat ettiğinde hüküm "davanın feragat nedeniyle reddine" şeklinde kurulur. Feragat eden taraf, giderler bakımından aleyhine hüküm verilmiş gibi sorumlu tutulur. Feragatin ön inceleme tutanağı imzalanmadan önce mi sonra mı yapıldığı harç ve vekalet ücretini doğrudan etkiler. Önemli ayrım: feragatte harç, dava değeri belirli olsa dahi nispi değil maktu karar harcı üzerinden değerlendirilir.

Sulh

Taraflar sulh olduğunda uyuşmazlık taraf iradeleriyle sona erer. Burada sulh protokolünün içeriği belirleyicidir: taraflar gider ve vekalet konusunda anlaştıysa standart kabul-ret hesabı uygulanmaz, protokoldeki düzenleme esas alınır.

Esasa girilmeyen (usuli) türler

Açılmamış sayılma

Davanın takip edilmemesi veya kanuni şartların oluşması nedeniyle "davanın açılmamış sayılmasına" karar verilir. Esas hakkında kabul/ret hükmü kurulmaz. Davalı vekille temsil edilmişse AAÜT m.7 uyarınca maktu vekalet ücreti değerlendirilir; nispi vekalet ücretine hükmedilmesi bozma nedenidir.

Karar verilmesine yer olmadığına (konusuz kalma)

Dava konusuz kaldığında mahkeme esas hakkında karar vermez; "karar verilmesine yer olmadığına" hükmeder. Gider ve vekalet ücretinde temel soru, davanın açılmasına kimin sebebiyet verdiğidir (HMK m.331).

Görevsizlik ve yetkisizlik

Mahkeme görevli ya da yetkili olmadığını değerlendirirse dosyanın ilgili mahkemeye gönderilmesine karar verir. Bu kararlar esas hakkında kabul/ret sonucu değildir; harç ve gider sonuçları dosyanın niteliğine ve gönderme sürecine göre ayrıca ele alınır.

Birleştirme

Birleştirme kararında dava esasen sonuçlanmaz; başka bir dosya ile birlikte görülmek üzere usuli işlem yapılır. Nihai harç, vekalet ve gider hesabı genellikle birleşen dosyada son kararla birlikte yapılır.

Karar yönünü belirlerken sorulacak üç soru

1. Mahkeme işin esasına girdi mi? Kabul ve ret girer; açılmamış sayılma, konusuz kalma ve görevsizlik girmez.
2. Sonuç para ile ölçülebilir mi? Harcın ve vekaletin nispi mi maktu mu olacağı buna bağlıdır.
3. Dava taraf iradesiyle mi sona erdi? Feragat, kabul ve sulhte harç ve vekalet için özel kurallar devreye girer.

Bu üç sorunun cevabı, hangi kalemin nasıl hesaplanacağını büyük ölçüde belirler. Önce bunları netleştirin, gerisi çok daha kolay gelir.